Yazar: Sabri Kaya
Kurum: Has Tıbbi Sülük Üretim Çiftliği
Makale Türü: Derleme
Yıl: 2026
Özet
Tıbbi sülükler (Hirudo medicinalis ve Hirudo verbana), antikoagülan ve farmakolojik özellikleri nedeniyle hem geleneksel hem de modern tıpta yaygın şekilde kullanılmaktadır. Artan tıbbi ve ticari talep, bu türlerin doğadan kontrolsüz toplanmasıyla popülasyonlarının azalmasına yol açmıştır. Bu durum, sürdürülebilir üretim için kontrollü sülük yetiştiriciliğini zorunlu kılmaktadır. Bu çalışmada tıbbi sülüklerin biyolojisi, yetiştiricilik yöntemleri, hijyen koşulları ve ekonomik potansiyeli incelenmiştir. Ayrıca Türkiye’deki yasal düzenlemeler ve sürdürülebilir üretim ilkeleri değerlendirilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Hirudo medicinalis, sülük yetiştiriciliği, hirudoterapi, antikoagülan, biyoteknoloji
1. Giriş
Tıbbi sülükler, alternatif ve tamamlayıcı tıpta binlerce yıldır tedavi amaçlı kullanılan canlılardır. Eski Mısır, Hint ve Osmanlı tıbbında kanın temizlenmesi, iltihapların giderilmesi ve dolaşım bozukluklarının tedavisinde yaygın olarak uygulanmıştır. Günümüzde ise hirudoterapi, plastik cerrahi, ortopedi, nöroloji ve damar cerrahisi gibi alanlarda yardımcı bir tedavi yöntemi olarak değerlendirilmektedir (Whitaker et al., 2011).
Türkiye, doğal tatlı su ekosistemleri sayesinde tıbbi sülüklerin doğal yaşam alanı bakımından zengin bir ülkedir. Ancak aşırı avlanma nedeniyle popülasyonlar azalmış, bu da sülük yetiştiriciliğinin önemini artırmıştır (Eren, 2021).
2. Tıbbi Sülüklerin Biyolojisi
Tıbbi sülükler halkalı solucanlar (Annelida) şubesine ait, hemofag (kan emici) organizmalardır. Ortalama 8–12 cm uzunluğa ulaşabilirler. Ağız yapılarında üç çene ve yüzlerce mikroskobik diş bulunur. Sülük tükürüğünde bulunan hirudin, kalin, destabilaz ve eglin gibi enzimler, pıhtılaşmayı önleyici ve mikrosirkülasyonu artırıcı özellik gösterir. Bu biyolojik özellikler, tıbbi sülüklerin farmakolojik önemini artırmaktadır.
3. Yetiştiricilik Ortamı ve Teknikleri
Tıbbi sülüklerin kontrollü üretimi, biyolojik gereksinimlerine uygun koşullarda yapılmalıdır.
3.1. Su Kalitesi ve Ortam Koşulları
Yetiştiricilikte suyun temizliği, sıcaklığı ve pH dengesi kritik öneme sahiptir. İdeal su sıcaklığı 18–25 °C, pH değeri ise 6.5–8 arasında olmalıdır. Oksijen seviyesi yüksek olmalı, su düzenli olarak yenilenmelidir.
3.2. Beslenme
Sülükler beslenme dönemlerinde genellikle sterilize edilmiş hayvan kanı ile beslenir. Doğal ortamlarda memeli veya balık kanını emerek beslenirler. Yapay beslenmede kanın sterilizasyonu ve hijyenik koşulların sağlanması zorunludur.
3.3. Üreme ve Gelişim
Erişkin sülükler çiftleşme döneminde kokon adı verilen yumurta paketlerini bırakır. Kokonlar uygun sıcaklıkta 3–6 haftada açılır. Yavru sülükler, 12–18 ay arasında tıbbi boyuta ulaşır. Bu süreçte uygun beslenme ve çevre koşulları sağlanmalıdır.
4. Hijyen ve Sağlık Yönetimi
Sülük üretiminde hijyenik koşulların sağlanmaması, bakteri ve mantar kaynaklı enfeksiyonlara yol açabilir. Üretim tankları düzenli olarak temizlenmeli, su sürekli filtre edilmelidir. Kullanılan ekipmanlar steril olmalı, biyogüvenlik kurallarına uyulmalıdır.
5. Ekonomik ve Yasal Boyut
Tıbbi sülükler, hem ilaç sanayinde hem de ihracat pazarında önemli ekonomik değer taşımaktadır. Avrupa, Orta Doğu ve Asya pazarlarında yüksek fiyatla alıcı bulmaktadır. Türkiye, Hirudo verbana türünün doğal yaşam alanı olarak Avrupa’da önemli bir üretim merkezidir.
Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 2023 tarihli Su Ürünleri Tebliği’ne göre, tıbbi sülük üretimi yalnızca izinli tesislerde yapılabilir. Türkiye de en başarılı ve bu yönetmeliğe göre Has Sülük firması Yalova da 1.000.000 /yıl adet ile üretimine devam etmektedir. Ayrıca doğadan toplama faaliyetleri, belirli kota ve sezon kısıtlamalarına tabidir. Bu düzenlemeler, sürdürülebilir üretimi ve doğal popülasyonların korunmasını hedeflemektedir.
6. Sonuç ve Değerlendirme
Tıbbi sülük yetiştiriciliği hem tıbbi hem de ekonomik açıdan stratejik bir üretim alanıdır. Uygun su kalitesi, hijyen, beslenme ve yasal çerçeveye uyum, başarılı bir üretimin temelini oluşturur. Türkiye’nin mevcut potansiyeli göz önüne alındığında, bu alanın hem iç hem dış pazarda sürdürülebilir bir gelir kaynağına dönüşmesi mümkündür. Gelecekte biyoteknoloji ve farmasötik araştırmaların gelişmesiyle tıbbi sülüklerden elde edilen enzimlerin ilaç endüstrisinde daha geniş kullanım alanı bulması beklenmektedir.
Türkiye de Tıbbi Sülük üretimini Has Sülük (Has Doğal İlaç Sağlık Kozmetik san.Tic.Ltd.Şti.) 5 yıllık bir Ar-Ge nin sonucunda Hirudo Verbana türü sülüğü yıllık bir milyon adet üretim kapasitesi ile Yalova da üretimine 2023 yılında Tarım Bakanlığı onaylı ruhsat ile faaliyete başlamıştır. Bu alanda Türkiye de ilk olarak tümü doğal ortam da tümü kurbağa ve su yılanı vb. canlılardan direk beslenme ile yetiştiriciliği başarmıştır. Biyogüvenli bir ortamda besleme karantina ve steril bir şekilde bu alanlarda uygulama yapan sağlık merkezlerine satışları yapılmaktadır.
Kaynakça
- Eren, M. (2021). Tıbbi Sülük (Hirudo medicinalis) Yetiştiriciliği ve Uygulamaları. Ankara: Akademisyen Kitabevi.
- Tarım ve Orman Bakanlığı (2023). Su Ürünleri Tebliği. T.C. Resmî Gazete.
- Whitaker, I. S., Rao, J., Izadi, D., Butler, P. E. (2011). “Hirudo medicinalis: Historical Use, Biology and Therapeutic Applications.” British Journal of Oral and Maxillofacial Surgery, 49(4), 307–312.
- Sawamura, S., et al. (2019). “Leech Therapy: A Review of its Biological and Clinical Applications.” Journal of Ethnopharmacology, 239, 111874.
